Đồng đỏ, đồng thau, đồng thanh và “đồng điếu”: tên gọi, màu sắc và chiếc nam châm nhỏ
Các bài trước trong mục này đã nói đồ đồng thật và đồ mạ, đồ kim loại xỉn gỉ, đọc trọng lượng, hàn gắn và phục chế. Bài này lùi về một bước cơ bản hơn: những cái tên. Đồng đỏ, đồng vàng, đồng thau, đồng thanh, đồng điếu, đồng hun, đồng giả cổ. Người bán dùng những tên này rất tự nhiên, nhưng người mua thường không biết mỗi tên chỉ thứ gì, và giá chênh vì đâu.
Đồng đỏ: đồng gần như nguyên chất
“Đồng đỏ” thường chỉ đồng gần như nguyên chất, màu đỏ cam, mềm, dẻo. Đồ đồng đỏ dễ uốn, dễ gò, nên hay gặp ở đồ gò, đồ dát mỏng. Để lâu ngoài không khí, đồng đỏ sẫm lại thành nâu, rồi có thể có lớp xanh khi gặp ẩm.
Đồng thau, đồng vàng: đồng pha kẽm
“Đồng thau” là hợp kim của đồng với kẽm, màu vàng. Trên thị trường, chữ “đồng vàng” phần lớn chỉ đồng thau. Đồng thau cứng hơn đồng đỏ, dễ đúc, đánh bóng sáng như vàng, nên rất phổ biến ở tượng, lư hương, đồ thờ, chuông. Tỉ lệ kẽm khác nhau làm màu từ vàng nhạt tới vàng đậm.
Đồng thanh: đồng pha thiếc
“Đồng thanh” là hợp kim đồng với thiếc, cứng, đúc tốt, tiếng vang. Trống đồng, chuông, nhiều đồ cổ là đồng thanh. Màu nâu vàng tới nâu sẫm, theo thời gian có lớp gỉ xanh.
“Đồng điếu”: tên gọi dân gian, mỗi nơi hiểu một khác
“Đồng điếu” là tên dân gian, thường được dùng cho đồ đồng màu đỏ sẫm, ánh tím, được coi là quý. Mỗi nơi, mỗi người bán hiểu thành phần của nó khác nhau. Vì vậy khi nghe “đồng điếu”, đừng dừng ở cái tên: hỏi thành phần là gì, màu đỏ sẫm là màu của hợp kim hay của lớp phủ, lớp hun bên ngoài. Màu đỏ sẫm cũng có thể tạo ra bằng xử lý bề mặt.
Đồng hun, đồng giả cổ: màu từ bề mặt
Đồ đồng mới thường được hun màu, xử lý hoá chất để có lớp màu nâu, đen, xanh giống đồ cổ. Đây là cách hoàn thiện phổ biến, không có gì sai nếu được nói rõ là đồ mới làm giả cổ. Dấu hiệu:
- Lớp gỉ xanh đều khắp, cả ở những chỗ tay không chạm tới, phấn bột bám tay.
- Chỗ lồi, chỗ hay cầm nắm lại không mòn sáng như đồ dùng thật nhiều năm.
- Mùi hoá chất, mùi chua khi mới mở hộp.
Mua đồ giả cổ vì thích vẻ cũ thì được, chỉ đừng trả giá đồ cổ.
🔴 Chiếc nam châm nhỏ: phát hiện lõi sắt mạ đồng
Đây là phần quan trọng nhất của bài, vì nó là phép thử rẻ nhất mà nói được một điều chắc chắn. Đồng, đồng thau, đồng thanh không hút nam châm. Sắt, thép thường thì hút. Vì vậy:
- Món được rao là “đồng nguyên khối” mà hút nam châm: bên trong có sắt, thép; món đó là sắt mạ đồng hoặc có lõi sắt.
- Thử ở nhiều chỗ: đế, thân, chi tiết gắn rời. Có món thân đồng nhưng đế, chốt, ốc là sắt.
- Không hút nam châm thì chưa chắc là đồng: nhôm, kẽm, hợp kim kẽm đúc, nhựa mạ đồng cũng không hút. Nam châm chỉ loại được sắt, không xác nhận được đồng.
Một chiếc nam châm nhỏ bỏ túi, loại dán tủ lạnh mạnh một chút, là dụng cụ đáng mang theo khi đi mua đồ đồng.
Màu và trọng lượng nói gì thêm
- Nặng tay: đồng nặng. Món đồng cùng cỡ mà nhẹ hẳn có thể rỗng lõi, hoặc là hợp kim nhẹ, nhựa mạ. Bài “Cầm thấy nặng tay” trong mục đã nói cách đọc trọng lượng.
- Chỗ trầy: cào nhẹ ở chỗ kín (khi người bán đồng ý) hoặc nhìn chỗ đã trầy sẵn, đồ mạ lộ màu lớp dưới khác hẳn (xám bạc của kẽm, trắng của nhựa, đen của sắt).
- Tiếng gõ: đồng thanh, đồng thau đặc gõ có tiếng ngân; hợp kim kẽm đúc thường tiếng đục.
Hợp kim kẽm, nhôm đúc phủ màu đồng
Một nhóm rất phổ biến ở tượng nhỏ, đồ trang trí giá rẻ là hợp kim kẽm hoặc nhôm đúc rồi phủ màu đồng, mạ đồng. Chúng không hút nam châm, nên qua được phép thử nam châm. Dấu hiệu: nhẹ hơn đồng cùng cỡ, chỗ trầy lộ màu xám bạc, chi tiết đúc tròn mềm, có khi thấy đường khuôn. Chúng không xấu, giá rẻ là đúng, chỉ không phải đồng. Hỏi thẳng: “Món này đồng thau đúc hay hợp kim kẽm mạ đồng?” Người bán biết hàng sẽ trả lời ngay.
Gỉ xanh trên đồ đồng thật
Đồ đồng thật để nơi ẩm, gần biển, hay tiếp xúc mồ hôi, nước, có thể lên lớp gỉ xanh. Lớp gỉ mỏng, bám chắc thường không hại; đốm xanh lan nhanh, bột tơi thì nên lau và giữ khô. Mục này có bài riêng về đồ kim loại xỉn, gỉ, đốm và lau tới đâu thì dừng.
Giá chênh vì đâu
Giá đồ đồng đi theo loại hợp kim, trọng lượng, cách làm (đúc thủ công từng chiếc, đúc khuôn hàng loạt, gò tay, chạm), và độ hoàn thiện. Hai lư đồng cùng kiểu chênh giá nhiều lần có thể vì một cái đặc, nặng, đúc kỹ; cái kia rỗng, mỏng, hợp kim rẻ phủ màu. Cái tên “đồng điếu”, “đồng vàng” không đủ giải thích sự chênh đó.
Nói gọn lại
Đồng đỏ là đồng gần nguyên chất, đồng thau (đồng vàng) pha kẽm, đồng thanh pha thiếc, còn “đồng điếu” là tên dân gian cần hỏi thêm thành phần. Màu giả cổ thường đến từ bề mặt. Và một chiếc nam châm nhỏ nói được điều chắc chắn nhất: hút nam châm là có sắt bên trong. Hỏi thành phần, cầm nặng nhẹ, nhìn chỗ trầy, rồi mới bàn giá.