Hàn, gắn keo và phục chế đồ kim loại: mối nối lộ ra ở đâu
Đồ kim loại hỏng thì hay được nói là "hàn lại là xong". Thực tế thì tuỳ món, tuỳ chất liệu, và mối nối gần như luôn để lại dấu.
Bài này nói phần đó cho rõ: cách nào dùng cho ca nào, dấu để lại ra sao, và khi đi mua đồ cũ thì nhìn đâu để biết món đã được chữa.
Ba cách gắn hay gặp
Hàn nhiệt. Làm nóng chảy kim loại phụ để nối hai phần. Bền nhất, nhưng cần nhiệt cao và làm đổi màu vùng quanh mối. Với món có lớp phủ hoặc có patina thì vùng đó mất màu cũ.
Hàn thiếc hoặc hàn mềm. Nhiệt thấp hơn, dùng cho chi tiết nhỏ và cho món sợ nhiệt. Ít làm hỏng vùng xung quanh nhưng chịu lực kém hơn — không hợp với chỗ phải gánh trọng lượng.
Gắn keo. Không nhiệt, làm được tại nhà, nhưng chỉ hợp với chỗ không chịu lực và không nóng. Keo cũng già đi theo thời gian, nhất là ở nơi ẩm hoặc nắng.
Chọn cách nào phụ thuộc vào một câu: chỗ đó có phải chịu lực hay chịu nhiệt không. Chân đế, quai, khớp nối thì cần hàn; chi tiết trang trí rời ra thì keo là đủ.
Mối nối lộ ra ở đâu
Đây là phần đáng biết cả khi mình đi sửa lẫn khi mình đi mua.
Màu khác. Vùng quanh mối hàn thường sáng hơn hoặc sẫm hơn phần còn lại, và ánh sáng chếch làm nó lộ rõ nhất.
Bề mặt không liền. Sờ ngang qua thấy gợn, hoặc thấy một đường hơi nhô lên đã được mài lại.
Hoa văn đứt mạch. Với món có chạm, chỗ nối làm đường nét lệch đi một chút — nhìn dọc theo hoa văn là thấy.
Phần bên trong hoặc mặt sau. Thợ thường hoàn thiện mặt ngoài kỹ và bỏ mặt trong. Lật lên xem là cách nhanh nhất.
Kính lúp nhỏ và đèn pin rọi chếch là đủ cho cả bốn dấu hiệu này.
Đồ mạ: ca riêng và khó nhất
Với đồ mạ hoặc dát, nhiệt hàn làm cháy hoặc bong lớp phủ quanh vùng gia công. Sửa xong thì phải mạ lại, ít nhất là vùng đó.
Mạ lại cả món thì màu đều nhưng tốn, và với món cũ thì lớp mạ mới trông "quá mới" so với tuổi của nó. Mạ vá một vùng thì rẻ hơn nhưng dễ thấy ranh giới.
Nên với đồ mạ, câu hỏi nên đặt sớm là: chi phí sửa so với giá một món tương đương là bao nhiêu. Hỏi giá trước khi giao món đi, và hỏi luôn là có phải mạ lại không.
Món mạ có giá trị tình cảm thì lại là chuyện khác — lúc đó tính toán trên không quyết định nữa, và điều đó hoàn toàn hợp lý.
Cái gì tự làm được ở nhà
Ba việc tự làm được, với điều kiện chỗ đó không chịu lực:
Gắn lại chi tiết trang trí rời ra — chọn keo hợp với kim loại, cạo sạch keo cũ, kẹp giữ cho tới khi khô hẳn.
Siết lại ốc vít lỏng — nhiều món tưởng gãy thật ra chỉ lỏng vít ở đế.
Nắn nhẹ chỗ cong với kim loại mềm và chỗ mỏng — dùng vật lót mềm, nắn từ từ. Nhưng đừng nắn chỗ đã có vết nứt: kim loại ở đó đã yếu và sẽ gãy hẳn.
Còn lại thì mang ra thợ. Đặc biệt là đừng tự hàn món có lớp phủ, và đừng dùng nhiệt với món có gắn đá hoặc gắn gỗ — nhiệt làm nứt đá và cháy keo giữ.
Giao món đi sửa: hỏi và giữ gì
Bốn việc trước khi giao:
- Chụp ảnh món từ nhiều phía, chụp rõ chỗ hỏng.
- Hỏi cách sửa — hàn, hàn thiếc hay keo — và hỏi mối nối sẽ thấy tới mức nào.
- Hỏi có phải mạ lại không, và nếu có thì mạ cả món hay vá một vùng.
- Chốt giá và thời gian bằng tin nhắn, kể cả khi là chỗ quen.
Nhận về thì kiểm dưới ánh sáng tự nhiên, nhìn đúng bốn dấu hiệu ở phần trên, và lật xem cả mặt trong.
Với món giá trị lớn thì hỏi thêm một câu: sau khi sửa thì giữ gìn khác gì trước không. Nhiều mối nối cần tránh ẩm hoặc tránh va hơn phần còn lại.
Khi đi mua đồ cũ
Món đã sửa không phải là món xấu — sửa tốt là một phần của nghề, và đồ cổ thì hầu như món nào cũng từng qua tay thợ.
Chỗ cần rõ là giá phải phản ánh tình trạng đó. Món đã sửa thì giá thấp hơn món nguyên vẹn, và người bán biết điều này.
Nên hỏi thẳng: "Món này có chỗ nào từng sửa không ạ?" Người bán rành hàng sẽ chỉ cho mình, và cách họ trả lời cũng cho biết nên tin tới đâu.
Và tự kiểm bốn dấu hiệu trước khi hỏi, để biết câu trả lời có khớp với thứ mình nhìn thấy không.
Tìm thợ: hỏi ở đâu và nhìn gì
Nghề sửa kim loại không tập trung ở một chỗ, nên tìm thợ là phần mất công nhất.
Ba hướng dùng được: tiệm kim hoàn cho món nhỏ và món có gắn đá; xưởng đúc hoặc xưởng cơ khí mỹ nghệ cho món lớn; và chỗ bán chính món đó — họ thường biết ai sửa được.
Khi gặp thợ, thứ đáng nhìn không phải lời giới thiệu mà là mấy món họ đã làm. Xin xem vài món đã sửa xong, và nhìn đúng bốn dấu hiệu ở phần trên.
Thợ tốt cũng thường là người nói rõ giới hạn: chỗ nào sẽ thấy mối, chỗ nào không cứu được như cũ. Người nhận mọi món và hứa "sửa xong như mới" là người nên hỏi thêm.
Sau khi sửa: giữ thế nào
Mối nối là điểm yếu mới của món đồ, nên vài thói quen nhỏ giúp nó sống lâu hơn.
Tránh ẩm ở vùng mối. Hai kim loại khác nhau gặp nhau ở chỗ ẩm thì ăn mòn nhanh hơn hẳn phần còn lại — nên lau khô kỹ chỗ đó.
Đừng cầm vào chỗ đã nối khi bê món. Cầm ở phần thân liền, và với món nặng thì đỡ từ đáy.
Tránh nhiệt. Món hàn thiếc mà đặt gần nến hoặc gần bếp thì mối có thể mềm ra theo thời gian.
Và kiểm lại mối nối vài tháng một lần — lắc nhẹ xem có lung lay không. Phát hiện sớm thì gia cố lại dễ hơn nhiều so với để nó bung hẳn.
Ba điều gọn lại
Một. Chọn cách gắn theo một câu hỏi: chỗ đó có chịu lực hay chịu nhiệt không. Chịu lực thì phải hàn, chi tiết rời thì keo là đủ.
Hai. Mối nối gần như luôn để lại dấu — màu khác, bề mặt gợn, hoa văn đứt mạch, và mặt trong ít được hoàn thiện. Đèn pin rọi chếch là thấy.
Ba. Đồ mạ là ca khó nhất vì nhiệt làm bong lớp phủ. Hỏi giá sửa so với giá một món tương đương trước khi giao đi — trừ khi món đó có giá trị tình cảm.