Cầm thấy nặng tay: đọc trọng lượng đồ kim loại cho đúng

Trong tiệm, động tác quen thuộc nhất của người mua đồ đồng là nhấc món lên rồi gật gù: nặng tay, chắc là đồ thật. Người bán cũng biết điều đó, nên câu "anh cầm thử đi, nặng lắm" gần như lúc nào cũng có.

Trọng lượng đúng là một dấu hiệu có ích, nhưng nó nói ít hơn nhiều so với mức người ta tin. Bài này nói xem nó nói được gì, không nói được gì, và cách đọc trọng lượng cho đúng.

Vì sao trọng lượng lại được dùng làm thước đo

Lý do nằm ở vật lý. Mỗi kim loại có khối lượng riêng khác nhau, và chênh lệch giữa chúng đủ lớn để tay người cảm nhận được. Nói tròn số, mỗi phân khối đồng nặng khoảng chín gam, đồng thau nhẹ hơn một chút, sắt thép khoảng bảy tám gam, kẽm khoảng bảy, còn nhôm chỉ chừng hai phẩy bảy. Chì thì nặng hơn cả, trên mười một.

Nghĩa là hai pho tượng cùng kích thước, một đúc đồng và một đúc hợp kim nhôm, chênh nhau tới ba lần trọng lượng. Cầm lên là biết ngay. Với chênh lệch cỡ đó thì tay người không cần tinh cũng phân biệt được, và đó là lý do thói quen nhấc thử tồn tại.

Nhưng chú ý chỗ này: tay bạn chỉ so được khi đã có vật tham chiếu. Người đã cầm nhiều tượng đồng cỡ đó thì nhấc lên là thấy lệch; người lần đầu mua thì không có gì để so, và cảm giác "nặng ra phết" không nói được điều gì.

Đúc rỗng không phải là gian dối

Đây là hiểu lầm gây tranh cãi nhiều nhất giữa người mua và người bán.

Rất nhiều đồ đồng, nhất là tượng cỡ trung và cỡ lớn, được đúc rỗng ruột. Đó là cách làm bình thường của nghề, có từ rất lâu, và có lý do chính đáng: đúc đặc một pho tượng lớn thì tốn kim loại gấp nhiều lần, nặng tới mức khó bưng bê, và khi nguội không đều thì dễ nứt. Đúc rỗng cho ra món nhẹ hơn, ít hao vật liệu, và thường bền hơn.

Nên câu hỏi đúng không phải là "rỗng hay đặc" mà là "thành dày bao nhiêu và người bán có nói thật không". Một pho tượng rỗng thành dày, đúc gọn, gõ vào nghe chắc, là món tốt. Một pho tượng rỗng thành mỏng dính, cầm thấy móp được, mới là món nên cân nhắc.

Điều đáng yêu cầu là người bán nói rõ. Rỗng thì nói rỗng. Món được rao là đồng đặc mà thực ra rỗng ruột thì vấn đề nằm ở lời rao, không nằm ở kỹ thuật đúc.

Đế nặng: chuyện rất hay gặp

Nhiều món có phần đế nặng bất thường so với thân. Nguyên nhân thường là đế được độn thêm vật liệu rẻ — xi măng, cát, nhựa đổ, hoặc một khối kim loại khác — để món đứng vững và trông có giá trị hơn khi cầm.

Độn đế cho chắc chân là việc bình thường và nhiều món trang trí đều làm. Nó chỉ thành vấn đề khi món được bán theo trọng lượng kim loại, hoặc khi người bán lấy chính cái nặng đó ra làm bằng chứng cho chất lượng của toàn bộ pho tượng.

Cách kiểm đơn giản: lật đáy lên xem có nút bịt, có lớp nỉ dán, có lỗ đổ vật liệu hay không; gõ nhẹ vào thân và vào đế, nghe hai tiếng có khác nhau nhiều không. Thân kêu vang mà đế câm đặc thì đế có độn.

Mạ thì gần như không thêm cân nào

Một điều đáng nhớ khi so trọng lượng: lớp mạ mỏng tới mức không làm đổi cân nặng một cách có ý nghĩa. Món sắt mạ đồng cầm lên vẫn nặng như sắt, món kẽm mạ vàng vẫn nhẹ như kẽm.

Điều đó có hai hệ quả trái ngược nhau. Hệ quả tốt: nếu bạn biết kim loại nền nặng bao nhiêu thì trọng lượng giúp bạn phát hiện món mạ, vì nó nhẹ hơn hẳn đồ đồng đặc cùng cỡ. Hệ quả xấu: người làm hàng cũng biết vậy, nên đồ mạ hay được đúc trên nền kẽm hoặc hợp kim có khối lượng riêng gần với đồng, và lúc đó cầm lên thì cảm giác không lệch bao nhiêu.

Nên trọng lượng loại được đồ nhôm và đồ nhựa rất nhanh, nhưng không đủ để tách đồng thật với hợp kim mạ.

Cách đo cho ra số thật

Nếu món đủ giá trị để đáng đo, thì đo đàng hoàng thay vì nhấc bằng tay.

Cân bằng cân điện tử, đặt trên mặt phẳng cứng, để cân về không trước khi đặt món lên. Ghi lại số. Nếu món có đế rời, phần vải lót, hộp gỗ thì cân riêng từng phần — rất nhiều tranh cãi về cân nặng đến từ việc một bên tính cả hộp còn bên kia thì không.

Muốn đi xa hơn một bước thì đo khối lượng riêng, và cách này không cần thiết bị gì đặc biệt. Cân món trong không khí, ghi số thứ nhất. Rồi thả món ngập hẳn trong nước, treo bằng dây mảnh sao cho không chạm đáy và thành bình, cân lại, ghi số thứ hai. Lấy số thứ nhất chia cho hiệu hai số, ra được khối lượng riêng tính theo gam trên phân khối. So với mấy con số ở đầu bài là ra nhóm kim loại.

Phép này chỉ đúng với món đặc và không thấm nước. Món rỗng ruột kín khí, món có độn, đồ gỗ ghép kim loại, đồ có lỗ thông thì cho ra số vô nghĩa — đừng cố diễn giải. Và không thả xuống nước những món có phần gỗ, phần giấy, phần keo dán hoặc lớp sơn đang bong.

Những gì trọng lượng không nói được

Đây là phần hay bị bỏ qua nhất. Trọng lượng không cho biết món được đúc khéo hay vụng, chạm sắc hay nhoè, tỉ lệ có cân không, nước hoàn thiện có sạch không. Nó cũng không cho biết món cũ hay mới, và càng không cho biết món có đáng đồng tiền hay không.

Với đồ thủ công, phần lớn giá trị nằm ở tay nghề chứ không nằm ở kim loại. Một pho tượng đúc mỏng nhưng chạm tinh, đường nét sắc, có thể đắt hơn nhiều một khối đặc đúc thô cùng trọng lượng. Người bán nào chỉ nói về cân nặng mà không nói được gì về nghề làm ra món đó thì thường là người bán nguyên liệu, không phải người bán đồ.

Và nặng cũng có mặt bất lợi thật: món quá nặng thì khó treo, khó kê lên kệ mỏng, tốn phí vận chuyển, và nguy hiểm nếu đặt ở chỗ cao trong nhà có trẻ nhỏ. Cân nặng nên được cân nhắc cùng chỗ đặt, không phải chỉ như một huy chương.

Hỏi gì khi người bán nhấn mạnh chuyện nặng

Ba câu, hỏi bình thường, không cần gay gắt. Một: món này đúc đặc hay rỗng ruột, thành dày cỡ nào. Hai: nặng bao nhiêu, có cân giúp tôi ngay bây giờ không, và con số đó có tính cả đế và hộp không. Ba: chất liệu là gì — đồng, đồng thau, hợp kim mạ hay kim loại khác, và tiệm có ghi vào phiếu bán hàng không.

Người bán đàng hoàng trả lời được cả ba và không thấy phiền. Người né ba câu này, hoặc chuyển ngay sang chuyện linh nghiệm và hợp tuổi khi bị hỏi về chất liệu, là tín hiệu đủ rõ.

Ba điều gọn lại

Một, trọng lượng loại được hàng nhôm nhựa rất nhanh, nhưng không tách nổi đồng thật với hợp kim mạ có khối lượng riêng gần bằng.

Hai, đúc rỗng và độn đế là kỹ thuật bình thường; vấn đề nằm ở chỗ người bán có nói thật hay không.

Ba, với đồ thủ công thì tay nghề quyết giá nhiều hơn kim loại. Nặng tay không phải là lời hứa về bất cứ điều gì khác.