Đồ gốm sứ vẽ tay và đồ dán decal: nhìn vào đâu để biết
Hai cái bình gốm đứng cạnh nhau trên kệ. Nhìn qua giống nhau, hoa văn cùng một kiểu. Một cái ba trăm, một cái ba triệu.
Chênh lệch đó phần lớn nằm ở một chuyện: hoa văn được vẽ bằng tay hay được dán decal rồi nung. Bài này nói cách nhìn ra, và cả chuyện nên trả tiền cho cái nào.
Ba cách đưa hoa văn lên đồ gốm sứ
Vẽ tay. Người thợ vẽ trực tiếp lên xương gốm hoặc lên men, rồi nung. Mỗi cái một khác, kể cả khi cùng một mẫu.
Dán decal. Hoa văn được in sẵn trên một lớp màng, dán lên đồ rồi nung cho bám vào men. Đây là cách phổ biến nhất với hàng sản xuất số lượng.
In trực tiếp. Máy in hoa văn thẳng lên bề mặt. Gần đây làm được cả trên mặt cong.
Cả ba đều là cách làm bình thường của nghề. Vấn đề không phải cách nào xấu, mà là trả giá của cách này rồi nhận cách kia.
Sờ: dấu vết của nét cọ
Đây là phép thử nhanh nhất. Lướt ngón tay ngang qua chỗ có màu.
Nét vẽ tay thường gợn lên rất nhẹ, nhất là ở chỗ màu đậm hoặc chỗ nét chồng nhau. Men phủ lên có thể làm mờ cảm giác đó, nhưng ở đồ vẽ trên men thì vẫn nhận ra.
Decal thì phẳng lì, và đôi khi sờ thấy ranh giới của cả mảng màng — một đường viền rất mảnh bao quanh toàn bộ hình, chỗ lớp màng kết thúc.
Cái viền đó là dấu hiệu chắc chắn nhất. Tìm nó ở rìa ngoài cùng của hoa văn, chỗ giáp phần men trắng.
Nhìn: chỗ chuyển màu và chỗ nét kết thúc
Nét vẽ tay có đầu và đuôi khác nhau. Chỗ cọ vừa đặt xuống thì màu đậm, chỗ cọ nhấc lên thì màu nhạt dần và mảnh lại.
In và decal thì nét đều từ đầu tới cuối, độ đậm không đổi.
Chỗ chuyển màu cũng vậy. Vẽ tay chuyển bằng cách pha loãng dần, nhìn thấy vệt. In thì chuyển bằng các chấm nhỏ li ti — soi kính lúp là thấy ngay, giống như phóng to một tấm ảnh in.
Đây là lý do cái kính lúp nhỏ đáng bỏ vào túi khi đi xem hàng.
So hai cái cùng mẫu
Nếu cửa hàng có từ hai cái trở lên cùng mẫu, đặt cạnh nhau mà so. Đây là phép thử mạnh và không tốn gì.
Vẽ tay thì hai cái không thể giống hệt. Cánh hoa lệch một chút, nét lá dài ngắn khác nhau, khoảng cách bố cục xê dịch.
Decal thì giống nhau tới từng chi tiết — vì nó vốn là cùng một bản in.
Cả kệ mười cái trùng khít nhau là đã trả lời xong câu hỏi, không cần thử gì thêm.
Chỗ khó nhìn: decal làm giả nét vẽ
Phải nói rõ phần này, vì nó là chỗ nhiều người bị nhầm.
Decal ngày nay có thể in lại chính ảnh chụp của một bức vẽ tay — nghĩa là có đủ vệt cọ, đủ chỗ đậm nhạt, đủ nét mảnh dần.
Lúc đó nhìn mắt thường rất khó phân biệt. Ba đường còn lại vẫn dùng được: sờ tìm độ gợn, tìm viền màng ở rìa, và so hai cái cùng mẫu.
Thêm một chỗ nữa: decal khó ôm trọn bề mặt cong gắt. Chỗ cổ bình thắt lại hoặc chỗ quai cong, decal hay có nếp nhăn rất nhỏ, hoặc hoa văn bị hụt.
Có phải vẽ tay thì luôn đáng tiền hơn không
Không hẳn, và chỗ này nên nói thẳng.
Vẽ tay bằng thợ giỏi thì đáng. Nhưng cũng có hàng vẽ tay của thợ mới, nét run, bố cục lệch — cái đó không đẹp hơn một mẫu in gọn gàng.
Ngược lại, có món in rất khéo, hoa văn sắc nét, dùng hằng ngày thì bền và không sợ làm mẻ mất bức vẽ.
Nên câu hỏi đúng không phải "cái nào cao cấp hơn" mà là: mình đang trả tiền cho cái gì, và người bán có nói đúng không.
Hỏi người bán thế nào
Hỏi thẳng và gọn: "Cái này vẽ tay hay decal ạ?" Người bán hàng tử tế trả lời ngay, và thường còn chỉ cho mình chỗ nhận ra.
Mấy câu trả lời nên để ý: "hàng thủ công" — có thể chỉ nói về việc tạo hình chứ không nói về hoa văn; "vẽ máy" — thực chất là in; "có nét cọ mà" — như phần trên đã nói, decal in lại nét cọ được.
Món giá cao thì đề nghị ghi vào hoá đơn hoặc phiếu bảo hành. Người bán tự tin thì không ngại. Ngại ghi là một câu trả lời.
Ngoài hoa văn, cái gì còn làm giá chênh
Đừng quy hết chênh lệch giá về chuyện vẽ tay hay in. Món gốm sứ còn mấy phần khác cũng đắt tiền không kém.
Xương gốm và men. Đất tốt nung đúng nhiệt cho tiếng gõ trong và thành mỏng mà chắc. Gõ nhẹ vào thành, nghe tiếng đục và ngắn thì thường là xương xốp hoặc có vết nứt bên trong.
Độ chuẩn của hình dáng. Đặt lên mặt phẳng xem có cập kênh không. Nhìn miệng bình từ trên xuống xem có tròn đều không. Nắp thì thử xoay một vòng, khít đều là làm khéo.
Tỷ lệ hỏng khi nung. Món khó nung, thành mỏng, men khó ăn màu thì cả lò ra không được mấy cái đạt — phần hỏng đó nằm trong giá của cái đạt.
Nên khi so hai món, nhìn cả mấy phần này rồi hãy so tới hoa văn. Có món in mà xương men rất tốt, đáng tiền hơn hẳn món vẽ tay trên một cái bình làm ẩu.
Ba điều gọn lại
Một. Ba đường nhận mặt, làm được ngay tại chỗ: sờ tìm độ gợn của nét, tìm đường viền màng ở rìa hoa văn, và so hai cái cùng mẫu xem có giống hệt nhau không.
Hai. Decal in lại được cả nét cọ, nên đừng tin mỗi mắt nhìn. Kính lúp thấy chấm in li ti thì là in, không phải vẽ.
Ba. In không xấu, vẽ tay không mặc nhiên đáng tiền hơn. Chuyện đáng bận tâm là trả giá vẽ tay mà nhận hàng in — nên hỏi thẳng, và món đắt thì xin ghi vào giấy.