Đọc bề mặt đồ gốm sứ: men rạn, nứt xuyên và dấu hiệu món đã được sửa
Với đồ gốm sứ, gần như mọi thông tin bạn cần đều nằm trên bề mặt — chỉ là phải biết nhìn vào đâu. Bài này đi qua các loại men hay gặp, cách phân biệt rạn men với nứt thật, những chỗ lộ ra một món đã được sửa, và một quy trình kiểm sáu phút làm được ngay tại quầy.
Men làm gì
Men là lớp thuỷ tinh mỏng phủ lên xương gốm, nung ở nhiệt độ cao để chảy ra và bám chặt. Nó có hai vai: làm đẹp, và bịt kín các lỗ rỗng của xương đất để món đồ không thấm nước.
Vai thứ hai quan trọng hơn người ta tưởng. Món phủ men kín thì rửa được, dùng đựng nước được, lau sạch được. Món không men hoặc men bị hở thì hút nước qua bề mặt, và nước thấm vào rồi sẽ để lại vệt ố từ bên trong, khô rất lâu, có khi giữ mùi.
Men rạn: có chủ ý và không chủ ý
Rạn men là mạng lưới đường nứt li ti trên lớp men, xảy ra khi men và xương gốm co lại không cùng nhịp lúc nguội. Đây là hiện tượng vật lý, không phải hỏng.
Rạn chủ ý là hiệu ứng mà người làm gốm cố tạo ra, thường đều và có tính thẩm mỹ, đôi khi còn được nhuộm cho các đường rạn hiện rõ. Đây là dòng men được ưa chuộng và giá không thấp.
Rạn không chủ ý thường không đều, tập trung ở vài vùng, và hay đi kèm dấu hiệu khác của lỗi nung.
Cách phân biệt cho người mua: nhìn tổng thể. Rạn chủ ý phủ đều cả món và trông như một phần của thiết kế; rạn không chủ ý trông như vết hỏng cục bộ. Và dù là loại nào, đồ men rạn đều hút nước qua các khe rạn — nên không nên ngâm nước, không nên rửa máy, và không nên dùng đựng thứ có màu đậm nếu bạn muốn nó giữ nguyên sắc.
Rạn men hay nứt xuyên: cách phân biệt
Đây là khác biệt quan trọng nhất, vì một bên là chuyện thẩm mỹ còn bên kia là chuyện món đồ sắp vỡ.
- Nhìn nghiêng dưới đèn. Rạn men nằm nông trong lớp men, ánh sáng phản chiếu vẫn liền. Nứt xuyên tạo một đường sẫm ăn sâu, và thường nhìn thấy được ở cả mặt trong lẫn mặt ngoài tại cùng vị trí.
- Nghe tiếng. Treo hoặc kê hờ món đồ trên đầu ngón tay rồi gõ nhẹ bằng móng tay. Món lành cho tiếng trong và ngân; món nứt xuyên cho tiếng đục, cụt. Phép này rõ với sứ mỏng, kém rõ với gốm dày.
- Sờ bằng móng tay. Miết móng tay qua đường nghi ngờ — rạn men thì trơn, nứt thật thì móng tay bắt vào.
Món nứt xuyên vẫn bày được nếu bạn thích, nhưng đừng đổ nước nóng vào và đừng cầm nắm mạnh — nó sẽ tách tiếp, và thường là vào lúc bạn không chờ đợi.
Nhìn đáy và vành chân
Đáy là chỗ nói nhiều nhất mà ít người lật lên xem.
Vành chân — phần tiếp xúc với mặt bàn — thường được để mộc không men, vì nếu phủ men thì món đồ sẽ dính vào bệ lò khi nung. Nhìn vào đó bạn thấy màu thật của xương đất: trắng mịn, xám, hay đỏ nâu. Xương mịn và đều thường là dấu hiệu đất được xử lý kỹ.
Mặt đáy có thể có dấu hiệu lò, chữ ký, con dấu, hoặc để trơn. Một chi tiết đáng chú ý: dấu hiệu mài phẳng bất thường ở vành chân đôi khi cho thấy món đã bị mẻ ở đó rồi được mài lại cho bằng.
Lật đáy lên cũng là cách nhanh nhất phát hiện vết dán: keo cũ ngả vàng, khe hở nhỏ, hoặc một vùng bề mặt có độ bóng khác phần còn lại.
Dấu hiệu một món đã được sửa
Sửa chữa không phải điều xấu — nhiều món cổ được phục chế đúng cách và vẫn có giá trị. Vấn đề chỉ nảy sinh khi người bán không nói.
Mấy chỗ nên nhìn:
- Độ bóng không đồng nhất. Nghiêng món dưới nguồn sáng và quét mắt qua toàn bộ bề mặt. Vùng được sơn hoặc phủ lại thường có độ bóng hơi khác.
- Màu men lệch sắc ở một mảng, nhất là gần miệng và gần quai — đây là hai chỗ hay mẻ nhất.
- Đường nét hoa văn đứt hoặc lệch tại một vùng, dấu hiệu phần đó được vẽ lại.
- Cảm giác tay. Vuốt dọc bề mặt — chỗ trám thường hơi gợn hoặc hơi mềm hơn men thật.
- Tiếng gõ đục ở một phía trong khi phía kia trong.
Cách hỏi thẳng và lịch sự: "Món này có chỗ nào đã sửa hay phục chế không anh chị?" Người bán đàng hoàng sẽ nói rõ, và câu trả lời của họ cho bạn biết nhiều hơn chính món hàng.
Gốm không men và sành
Nhóm này hút nước qua bề mặt nên chỉ nên lau khô hoặc lau ẩm nhẹ, không rửa ngâm. Ấm trà đất nung không men còn ngấm mùi trà theo thời gian — với người chơi thì đó là điểm cộng, nhưng nghĩa là mỗi ấm nên dùng cho một loại trà.
Món sành để ngoài trời cần lưu ý thêm: nước ngấm vào rồi gặp lạnh đột ngột có thể đẩy nứt rộng ra. Ở miền Bắc, chậu sành để ngoài sân qua mùa lạnh hay nứt vì lý do này.
Thuỷ tinh và pha lê: đọc gì
Thuỷ tinh thổi tay thường có bọt khí nhỏ và độ dày không hoàn toàn đều — đó là dấu vết thủ công chứ không phải lỗi. Thuỷ tinh ép khuôn thì đều tăm tắp và thường thấy đường nối khuôn mờ chạy dọc thân.
Vết ố trắng trên thuỷ tinh thường là cặn khoáng của nước máy, xử lý được bằng khăn thấm giấm loãng rồi tráng và lau khô — nhưng chỉ với thuỷ tinh trơn, không áp dụng cho món có mạ vàng hoặc có phần kim loại.
Còn vết mờ đục lan cả trong lòng ly, sờ không hết, thì đó là bề mặt đã bị ăn mòn — thường do rửa máy nhiều lần — và không phục hồi được.
Sáu phút kiểm tại quầy
- Cầm lên, cảm nhận trọng lượng so với kích thước.
- Lật đáy: xem vành chân, xương đất, dấu hiệu mài.
- Nghiêng dưới đèn, quét mắt tìm vùng bóng khác.
- Miết móng tay qua các đường nghi ngờ.
- Gõ nhẹ nghe tiếng.
- Hỏi thẳng về việc sửa chữa và về chính sách đổi trả.
Sáu bước này không biến bạn thành chuyên gia, nhưng loại được phần lớn những món có vấn đề rõ ràng — và quan trọng hơn, nó cho người bán thấy bạn có xem kỹ.
Hàng có vết vẫn đáng mua khi nào
Khi bạn biết vết đó là gì, nó không ảnh hưởng tới mục đích sử dụng, và giá đã phản ánh đúng tình trạng. Một chiếc đĩa trưng bày có vết mẻ nhỏ ở vành sau, khuất khi bày, mà rẻ hơn đáng kể thì là món hời thật.
Điều không nên chấp nhận là trả giá hàng lành cho hàng đã sửa mà không được báo. Đó không phải chuyện chất lượng món hàng, đó là chuyện người bán có nói thật hay không.
Tóm lại
Rạn men là hiện tượng vật lý, không phải hỏng, nhưng đồ men rạn thì hút nước nên đừng ngâm và đừng rửa máy. Phân biệt rạn với nứt xuyên bằng ba cách: nhìn nghiêng dưới đèn, miết móng tay, gõ nghe tiếng.
Lật đáy lên xem vành chân và xương đất; quét mắt tìm vùng bóng lệch để phát hiện chỗ sửa. Và hỏi thẳng người bán — câu trả lời của họ thường cho bạn nhiều thông tin hơn chính món hàng.