Thử gỗ bằng nước, lửa và mùi: phép thử nào nói được điều gì, và phép nào chỉ để làm màu
Các bài trước trong mục này đã nói chuyện gỗ và trầm nói chung, vòng gỗ và chuỗi hạt, tên gỗ trên thị trường, mối ghép trên đồ gỗ. Bài này đi vào một cảnh rất quen ở các tiệm đồ gỗ, đồ phong thuỷ: người bán làm phép thử ngay trước mặt khách. Thả một mẩu vào cốc nước cho chìm, châm lửa vào một góc cho khói bốc lên, cạo một ít ra cho ngửi. Khách xem xong thường yên tâm.
Mỗi phép thử đó trả lời được một câu hỏi nhất định, và không trả lời được những câu khác. Biết ranh giới đó thì không bị một phép thử đánh lừa.
Phép thử nước: chìm hay nổi nói lên tỉ trọng, không nói lên tên gỗ
Gỗ chìm hay nổi tuỳ tỉ trọng so với nước. Một số loại gỗ rất nặng, nhiều tinh dầu thì chìm; phần lớn gỗ thì nổi. Nhưng:
- Gỗ chìm không có nghĩa là gỗ quý. Nhiều loại gỗ nặng thông thường cũng chìm.
- Gỗ quý không phải lúc nào cũng chìm. Tỉ trọng thay đổi theo phần gỗ (lõi hay giác), độ ẩm, tuổi cây.
- Gỗ có thể được làm nặng: tẩm dầu, tẩm keo, tẩm hoá chất, nhét chì vào lõi tượng. Khi đó mẩu gỗ chìm vì thứ đã thêm vào, không vì bản thân gỗ.
- Mẩu thử người bán thả vào cốc có phải cắt từ đúng món mình mua không?
Nên phép thử nước chỉ nói được: mẩu gỗ này nặng hơn nước. Không hơn.
Phép thử mùi: mùi có thể xịt thêm
Nhiều loại gỗ có mùi đặc trưng khi cạo hay khi cưa mới. Người có kinh nghiệm nhận ra được phần nào. Nhưng mùi cũng là thứ dễ làm giả nhất: xịt tinh dầu, ngâm tinh dầu lên gỗ thường. Dấu hiệu nên nghi:
- Mùi rất nồng ngay cả khi chưa cạo, thơm đều khắp mặt món đồ.
- Mùi nồng ở bề mặt nhưng cạo sâu vào thì nhạt hẳn.
- Để món đồ trong phòng vài tuần, mùi bay mất nhanh.
- Bề mặt hơi nhờn, để lại vệt dầu trên tờ giấy trắng.
🔴 Phép thử lửa: phép mình nên từ chối
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Đốt một góc gỗ để xem khói, ngửi mùi khói, xem tàn là phép thử có từ lâu. Nhưng nó có ba vấn đề:
- Nó phá hỏng món đồ. Một vết cháy xém trên tượng, trên vòng là vĩnh viễn.
- Nó dễ bị làm giả. Gỗ tẩm dầu, tẩm nhựa thơm cháy cũng ra khói thơm. Người bán thường đốt mẩu “mẫu” chứ không đốt đúng món mình mua.
- Nó nguy hiểm. Châm lửa trong tiệm đầy đồ gỗ, đồ vải, hương nến; khói gỗ tẩm hoá chất không nên hít.
Lịch sự từ chối việc đốt thử trên món mình định mua. Nếu người bán đốt mẫu, hiểu rằng phép thử đó nói về mẩu mẫu, không nói về món hàng.
Thứ đáng nhìn hơn: đầu gỗ, mặt cắt và mạch keo
Thay vì nhìn phép thử, hãy nhìn chính món đồ:
- Đầu gỗ, mặt cắt ngang (đáy tượng, đầu thanh gỗ, lỗ xỏ hạt): thấy được vân thật, vòng tuổi, lỗ mạch. Mặt cắt bị sơn kín, dán đế che kín là chỗ nên hỏi.
- Mạch keo: gỗ ghép từ nhiều mảnh lộ đường keo thẳng, vân đổi hướng đột ngột giữa hai mảnh. Gỗ ghép không xấu, nhưng giá phải khác gỗ khối.
- Vân lặp lại giống hệt nhau ở hai chỗ: dấu hiệu của lớp phủ in vân, không phải gỗ thật.
- Trọng lượng so với kích thước: cầm thấy nặng khác thường so với loại gỗ được giới thiệu thì hỏi tiếp có tẩm, có lõi khác không.
Gỗ tẩm: làm đẹp hay làm giả
Tẩm dầu, phủ sáp, phủ sơn PU là cách hoàn thiện bình thường để gỗ bóng và bền. Nó thành vấn đề khi được dùng để đổi tên gỗ: gỗ thường tẩm màu, tẩm mùi để bán dưới tên gỗ quý. Câu hỏi đúng là: “Món này hoàn thiện bằng gì, có tẩm màu, tẩm mùi không?”
Tượng gỗ, đồ thờ gỗ: thêm vài chỗ nên nhìn
- Đáy tượng: đáy bị dán nỉ, dán giấy kín là chỗ hay che mặt cắt, che lõi khác loại. Xin phép nhìn mép tấm dán.
- Chỗ chạm sâu: gỗ thật chạm tay có vết đục, thớ gỗ đứt theo nhát; tượng đúc bột gỗ trộn keo thì vết tròn mềm, không thấy thớ.
- Vết nứt chân chim dọc thớ: gỗ khối khô co ngót có thể nứt nhẹ, đó là dấu hiệu của gỗ thật hơn là lỗi; gỗ ép, bột đúc thì nứt kiểu khác, vỡ thành mảng.
- Tiếng gõ: gõ nhẹ khớp ngón tay, gỗ khối nghe chắc; tượng rỗng lõi, lõi nhựa nghe khác. Chỉ là gợi ý.
Tên gỗ và giấy tờ
Nhiều loại gỗ quý thuộc danh mục được quản lý, việc mua bán, vận chuyển có thể cần giấy tờ nguồn gốc. Với món giá trị cao, hỏi giấy tờ, hoá đơn ghi rõ tên gỗ. Bài “Tên gỗ trên thị trường” trong mục đã nói một tên thương mại có thể chỉ nhiều loài khác nhau, nên tên gỗ trên hoá đơn càng cụ thể càng tốt.
Khi nào cần người có chuyên môn
Với đồ gỗ đắt tiền, mắt thường và phép thử tại tiệm không đủ. Nhận diện loài gỗ chính xác cần người có chuyên môn về gỗ, có khi cần soi mẫu dưới kính hiển vi. Nếu món đồ đủ giá trị, hỏi người bán có đồng ý cho mang đi giám định không, và thoả thuận đường lùi bằng văn bản.
Nói gọn lại
Thả nước nói lên tỉ trọng, ngửi mùi nói lên mùi hiện có, đốt thử thì phá hỏng món đồ và dễ bị làm giả. Không phép nào nói được tên gỗ một mình. Nhìn đầu gỗ, mặt cắt, mạch keo, vân lặp; hỏi về tẩm màu, tẩm mùi; và với món đắt tiền, cần giấy tờ ghi rõ tên gỗ cùng một đường lùi bằng văn bản.