Mã não tự nhiên, mã não nhuộm và “onyx đen”: đọc màu và vân trước khi mua
Bài trước trong mục này là đá mắt hổ, mắt mèo. Bài này nói về một loại đá còn phổ biến hơn trên quầy vật phẩm: mã não. Mã não đỏ, mã não đen, mã não xanh lá, xanh dương, mã não vân sọc. Nó rẻ, bền, dễ chế tác, và có một đặc tính khiến nó rất hay bị đổi màu: mã não ngấm màu nhuộm rất tốt.
Mã não là gì
Trên thị trường, cùng một chữ “mã não” có thể là hạt rẻ vài chục nghìn một chuỗi và cũng có thể là món đắt gấp nhiều lần; khác nhau chủ yếu ở chỗ màu tự nhiên hay đã qua xử lý. Mã não là một dạng của chalcedony, tức thạch anh có tinh thể cực nhỏ, thường có vân lớp đồng tâm hoặc song song. Các lớp này có độ xốp khác nhau: lớp xốp ngấm chất lỏng nhiều, lớp đặc ngấm ít. Đây là lý do khi nhuộm, mã não lên màu theo từng lớp, và cũng là lý do màu nhuộm trên mã não trông khá “thật”.
Màu nào thường là màu nhuộm
- Đen tuyền đồng nhất: phần lớn “onyx đen” và “mã não đen” trên thị trường là mã não đã được xử lý nhuộm đen. Đây là thông lệ lâu đời của ngành.
- Xanh lá tươi, xanh dương đậm, tím, hồng rực: rất ít khi là màu tự nhiên của mã não.
- Vân sọc màu tươi tương phản mạnh (xanh dương xen trắng, hồng xen trắng): thường là mã não vân được nhuộm, các lớp ngấm màu khác nhau tạo sọc.
Mã não nhuộm không độc hại khi đeo thông thường. Chỗ cần nói thật là gọi đúng tên và giá đúng loại.
Mã não đỏ, cam: tự nhiên, nung, hay nhuộm
Mã não đỏ cam (thường gọi carnelian) có thể có màu tự nhiên, do sắt trong đá. Nhưng nhiều mã não đỏ trên thị trường đã được nung để đậm màu hơn, hoặc nhuộm. Một vài điểm nhìn:
- Soi ngược sáng: mã não đỏ tự nhiên thường thấy màu phân bố hơi không đều, có đám đậm đám nhạt, như mây. Nhuộm thì có khi thấy màu theo sọc lớp rõ rệt.
- Màu quá đỏ tươi, đồng đều tuyệt đối trên cả chuỗi hạt: đáng hỏi.
- Lỗ xỏ: màu có thể đọng đậm quanh miệng lỗ ở hạt nhuộm.
🔴 Phép thử “chà bông cồn” và giới hạn của nó
Đây là phần quan trọng nhất về cách thử. Nhiều người khuyên chà bông thấm cồn lên hạt, ra màu là đá nhuộm. Phép thử này có giá trị một chiều: ra màu thì gần như chắc đã nhuộm, nhưng không ra màu chưa chắc là tự nhiên. Mã não nhuộm đúng kỹ thuật (nhất là nhuộm đen bằng xử lý nhiệt và hoá chất) thường không phai ra bông. Vì vậy:
- Chỉ thử ở chỗ kín, khi người bán đồng ý.
- Không coi “không ra màu” là bằng chứng tự nhiên.
- Câu hỏi đáng hỏi vẫn là: “Màu này tự nhiên, nung hay nhuộm?”
Lát mã não vân và cụm mã não “geode”
Ngoài hạt chuỗi, mã não còn được bán dưới dạng lát cắt mỏng có vân đồng tâm, hay hốc đá bổ đôi lộ lớp tinh thể bên trong. Đây là hai dạng hay được nhuộm màu nhất: lát mã não xanh dương, hồng, tím rực rỡ bày ở tiệm gần như luôn là đã nhuộm, và mép lát thường còn vệt màu đậm. Lát mã não tự nhiên thường màu xám, nâu, kem, trắng, có khi đỏ cam. Cũng như mọi thứ khác: nhuộm không sai, chỉ cần được gọi đúng.
Lát mã não mỏng dễ vỡ, cạnh sắc; đặt xa mép bàn, xa tầm với trẻ nhỏ. Lát treo cửa sổ làm chuông gió thì kiểm dây treo, vì mảnh rơi từ tầng cao có thể gây thương tích.
Mã não với thuỷ tinh và nhựa
Mã não có vân lớp tự nhiên, cứng, mát tay. Hạt thuỷ tinh giả mã não thường có màu đồng nhất không vân, có thể có bọt khí tròn; hạt nhựa nhẹ tay, ấm tay, va vào nhau nghe tiếng đục. Như các bài trong mục, kính lúp là dụng cụ đáng mang theo nhất.
Vì sao giá mã não chênh nhau nhiều
- Màu tự nhiên đẹp, đậm và trong (như mã não đỏ tự nhiên chất lượng cao) hiếm hơn và đắt hơn hàng nhuộm cùng cỡ.
- Kích cỡ hạt và độ đều của chuỗi.
- Chế tác: hạt tròn mài tay, chạm hình (tỳ hưu, hồ lô) tốn công hơn hạt đúc tròn máy.
- Vân đẹp: lát mã não có vân đồng tâm rõ, đẹp có giá riêng.
Hai chuỗi “mã não đỏ” cùng cỡ chênh nhau nhiều lần là chuyện có thật, và lý do chính thường là tự nhiên hay đã xử lý.
Hỏi gì trước khi trả tiền
- Màu này tự nhiên, nung hay nhuộm?
- Hạt mài tay hay đúc tròn máy, cỡ hạt bao nhiêu li, cả chuỗi bao nhiêu hạt?
- Nếu sau này kiểm định ra khác lời giới thiệu, được trả lại không?
Giữ gìn mã não
Mã não khá cứng và bền, chịu nước sạch. Hàng nhuộm thì tránh ngâm lâu trong nước, nước nóng, cồn, hoá chất, để màu khỏi phai. Lau khăn mềm, cất riêng để không cọ vào đá mềm hơn. Thay dây chuỗi định kỳ.
Nói gọn lại
Mã não có vân lớp xốp nên rất dễ nhuộm: đen tuyền, xanh lá tươi, xanh dương, hồng rực thường là màu nhuộm, và phần lớn onyx đen là mã não nhuộm. Mã não đỏ có thể tự nhiên, nung hay nhuộm. Chà bông cồn ra màu thì là nhuộm, không ra màu thì chưa chắc gì. Hỏi thẳng về xử lý, và trả giá theo câu trả lời.