Đá mắt hổ, đá mắt mèo: đọc dải sáng, tên gọi lẫn lộn, và hạt thuỷ tinh “mắt mèo” rực màu
Các bài trước trong mục này đã nói đá nhuộm, đá ép nhìn bằng mắt thường, vết bên trong viên đá, cùng loại đá mà mỗi viên một màu. Bài này đi vào hai cái tên rất phổ biến trên quầy vật phẩm: đá mắt hổ và đá mắt mèo. Cả hai được đặt tên theo cùng một hiện tượng: một dải sáng chạy trên mặt đá, trượt qua lại khi mình xoay viên đá, giống con ngươi của mắt thú.
Hiểu dải sáng đó từ đâu ra thì nhận biết hàng dễ hơn nhiều, và cũng hiểu vì sao cùng một chữ “mắt mèo” mà giá có thể chênh nhau hàng chục lần.
Dải sáng đến từ đâu
Hiện tượng này (giới đá quý gọi là hiệu ứng mắt mèo) xuất hiện khi bên trong viên đá có rất nhiều sợi hoặc kênh nhỏ xếp song song. Ánh sáng phản xạ trên các sợi đó tụ thành một dải vuông góc với chiều sợi. Muốn dải sáng hiện rõ, viên đá phải được mài tròn mặt (cabochon, hạt tròn) theo đúng chiều sợi. Mài phẳng, mài giác cạnh thì không thấy dải.
Nên khi xem, cần một nguồn sáng đơn (đèn pin, nắng) chiếu từ trên xuống, rồi xoay viên đá chậm: dải sáng trượt mượt qua mặt đá. Dưới đèn tuýp trải đều khắp phòng, dải sáng mờ hẳn.
Mắt hổ là gì
Đá mắt hổ phổ biến trên thị trường là một dạng thạch anh có cấu trúc sợi, màu vàng nâu óng, sọc vân lượn. Cùng họ còn có:
- Mắt hổ xanh (có nơi gọi mắt chim ưng): màu xanh xám, xanh lam.
- Mắt hổ đỏ: màu đỏ nâu. Phần lớn mắt hổ đỏ trên thị trường là mắt hổ vàng đã qua nung để đổi màu. Đây là thông lệ, không phải lén lút, nhưng nên được nói rõ.
- Mắt hổ màu lạ (hồng, tím, xanh lá tươi): thường là đá đã nhuộm. Soi kính lúp có thể thấy màu đọng theo vân, theo khe.
Mắt mèo: một cái tên dùng cho nhiều thứ
Đây là chỗ người mua hay nhầm. Trong giới đá quý, “mắt mèo” chính danh thường chỉ chrysoberyl mắt mèo, một loại đá hiếm, cứng, đắt. Nhưng trên quầy vật phẩm phổ thông, chữ “mắt mèo” được dùng cho nhiều thứ khác: có nơi gọi luôn mắt hổ là mắt mèo, có nơi dùng cho các loại đá có dải sáng khác, và có nơi dùng cho hạt thuỷ tinh sợi quang. Vì vậy, nghe chữ “mắt mèo” thì hỏi tiếp: tên khoáng vật là gì?
🔴 Hạt thuỷ tinh “mắt mèo” rực màu: nhận ra thế nào
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Rất nhiều chuỗi hạt “mắt mèo” màu hồng, xanh dương, xanh ngọc, tím rực, giá rẻ, là thuỷ tinh sợi quang chế tạo: hàng nghìn sợi thuỷ tinh mảnh ép song song, tạo dải sáng rất mạnh. Chúng không độc hại, đẹp và rẻ, nhưng không phải đá tự nhiên. Dấu hiệu:
- Dải sáng cực sắc, cực đều, sáng như gương trên mọi hạt trong chuỗi. Đá tự nhiên thường có dải mềm hơn, có hạt rõ hạt mờ.
- Màu rất tươi, rất đều, những màu ít thấy ở đá có dải sáng tự nhiên.
- Soi kính lúp ở hai đầu lỗ xỏ hoặc mặt bên: có thể thấy cấu trúc như tổ ong của các bó sợi thuỷ tinh.
- Giá cả chuỗi chỉ bằng giá một viên đá tự nhiên cùng cỡ.
Mua vì thích màu và dải sáng thì không sao. Chỉ cần nó được gọi đúng là thuỷ tinh, và giá đúng là giá thuỷ tinh.
Phép thử tại nhà nói được gì
Vạch lên kính, cảm giác mát tay chỉ phân biệt được phần nào đá với nhựa. Thuỷ tinh sợi quang cũng cứng, cũng mát tay, nên các phép thử này không loại được nó. Mắt hổ đã nung vẫn là thạch anh, nên cũng qua hết. Chỉ có kính lúp, ánh sáng đúng và câu hỏi đúng là giúp được nhiều nhất.
Chọn hạt mắt hổ cho đẹp
- Dải sáng rõ, trượt mượt khi xoay dưới đèn pin.
- Vân lượn tự nhiên, không quá đều tăm tắp.
- Màu vàng nâu óng, không đục xám.
- Lỗ xỏ thẳng, không mẻ quanh miệng lỗ.
- Các hạt trong chuỗi cùng tông nhưng không giống hệt nhau như đúc.
Ba câu nên hỏi người bán
- “Tên khoáng vật của món này là gì?” Thạch anh mắt hổ, chrysoberyl, hay thuỷ tinh?
- “Màu này tự nhiên, nung hay nhuộm?” Nhất là với mắt hổ đỏ và các màu lạ.
- “Cho tôi xem dưới đèn pin được không?” Người bán hàng thật thường vui vẻ cho xem, vì dải sáng đẹp là điểm khoe của họ.
Ghi câu trả lời lên hoá đơn khi món có giá trị. Nếu sau này đi kiểm định ra khác, có căn cứ để đổi trả.
Giữ gìn
Thạch anh mắt hổ khá cứng, chịu nước sạch. Vẫn nên tránh va đập mạnh (mài cabochon thì cạnh tròn, ít mẻ, nhưng rơi xuống nền gạch vẫn có thể nứt), tránh hoá chất tẩy rửa. Hạt nhuộm có thể phai khi tiếp xúc mồ hôi, nước lâu ngày. Dây xâu chuỗi thì thay định kỳ như mọi chuỗi hạt.
Nói gọn lại
Dải sáng của mắt hổ, mắt mèo đến từ sợi xếp song song trong đá, xem rõ nhất dưới một nguồn sáng đơn khi xoay. Mắt hổ đỏ thường đã nung, mắt hổ màu lạ thường đã nhuộm. Chữ “mắt mèo” trên quầy phổ thông dùng cho nhiều thứ, kể cả thuỷ tinh sợi quang rực màu với dải sáng sắc như gương. Hỏi tên khoáng vật, soi lỗ xỏ bằng kính lúp, và trả giá theo đúng thứ mình đang cầm.