Đá nhuộm, đá ép, đá tổng hợp: nhận ra bằng mắt thường
Trên cùng một quầy có thể có bốn nhóm hàng trông rất giống nhau: đá tự nhiên không xử lý, đá tự nhiên có xử lý màu, đá ép từ bột đá trộn keo, và đá tổng hợp nuôi trong phòng thí nghiệm. Giá của chúng chênh nhau nhiều lần, còn tên gọi thì thường bị gộp chung thành hai chữ "đá thật".
Không nhóm nào trong bốn nhóm này là hàng xấu. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ bán đúng tên hay không, và mình trả tiền theo mức nào.
Bốn nhóm, nói cho rõ từng nhóm
- Đá tự nhiên không xử lý — lấy từ mỏ, cắt mài, đánh bóng. Màu và vân là của nó.
- Đá tự nhiên có xử lý — vẫn là đá thật nhưng được nhuộm, nung, bơm keo hoặc phủ để đẹp hơn. Phổ biến và hợp pháp, miễn là khai báo.
- Đá ép — bột đá vụn trộn keo rồi ép khuôn. Thành phần có đá thật, nhưng cấu trúc thì không.
- Đá tổng hợp — nuôi tinh thể trong phòng thí nghiệm, thành phần hoá học giống đá thật, giá thấp hơn nhiều.
Dấu hiệu của hàng nhuộm
- Màu đọng ở khe nứt đậm hơn hẳn phần thân — dấu hiệu rõ nhất, soi kính lúp là thấy.
- Màu quá đều trên cả viên, không có chỗ nhạt chỗ đậm tự nhiên.
- Chỗ mài lộ lòng nhạt hơn nhiều so với bề mặt.
- Trên chuỗi hạt: lỗ khoan là nơi hay lộ nhất, vì thuốc nhuộm ngấm không đều ở đó.
- Màu rực rỡ bất thường so với mức giá — đá màu đậm và trong thì hiếm và đắt, hiếm khi rẻ.
Dấu hiệu của đá ép bột
- Vân lặp lại giữa các viên: vân đá tự nhiên không bao giờ giống hệt nhau.
- Bọt khí tròn li ti khi soi đèn xuyên qua.
- Nhẹ hơn đá đặc cùng kích thước, và ấm lên nhanh khi cầm trong tay.
- Bề mặt có cảm giác hơi nhựa khi miết móng tay, khác với cảm giác lạnh và trơn của đá.
- Gõ nhẹ cho tiếng đục, không có độ vang.
Đá tổng hợp — khó nhất, và không phải hàng gian
Đá nuôi trong phòng thí nghiệm có thể sạch và đẹp hơn cả đá mỏ, vì nó không có tạp chất. Chính sự hoàn hảo ấy lại là dấu hiệu: một viên rất trong, rất đều màu, không một vết, mà giá lại dễ chịu — đó là lúc nên hỏi thẳng.
Phân biệt chắc chắn thì cần thiết bị của phòng kiểm định. Ở mức người mua, cách an toàn là hỏi và yêu cầu ghi vào hoá đơn, rồi trả theo giá của loại được ghi.
Bốn dụng cụ và năm phút
Đèn pin chùm gọn, kính lúp, cân mini, thước kẹp. Trình tự nhanh: cầm ước lượng nặng nhẹ → soi chếch tìm vết sửa → soi xuyên tìm bọt khí → kính lúp xem khe nứt và lỗ khoan → cân và đo → hỏi và ghi lại.
Đừng thử bằng cách cào xước hay hơ lửa. Làm hỏng hàng của người ta thì phải đền, mà kết quả cũng không đủ để kết luận.
Giá nói lên điều gì
Giá không chứng minh chất lượng, nhưng giá quá thấp so với mặt bằng của loại đá đó là một tín hiệu đáng hỏi. Mỗi loại đá có một dải giá tương đối ổn định trên thị trường; hỏi ba nơi là ra dải đó.
Ngược lại, giá cao cũng không đảm bảo gì cả. Có hàng nhuộm được bán bằng giá hàng không xử lý, và người mua chỉ biết khi đem đi kiểm.
Khi nào cần giấy kiểm định
Với món giá cao, nên có. Giấy mô tả vật liệu, khối lượng, kích thước và tình trạng xử lý — nó không định giá. Phải đối chiếu từng con số trên giấy với vật thật, vì giấy rời khỏi món đồ thì chỉ còn là một tờ giấy.
Với hàng phổ thông giá vừa phải, phần lớn không có giấy và đó là chuyện bình thường — miễn là giá được tính theo mức không giấy và người bán nhận đổi trả.
Mấy loại đá hay bị gọi nhầm tên
Ngoài chuyện xử lý, còn một lớp rắc rối nữa: tên gọi. Cùng một viên đá có thể mang ba cái tên tuỳ người bán, và cái tên nghe sang nhất thường là cái được dùng.
- "Ngọc" là chữ được dùng rộng nhất và mơ hồ nhất. Trong nghề, chữ này chỉ đúng với vài nhóm khoáng cụ thể; ngoài chợ thì gần như mọi viên đá màu xanh đều được gọi là ngọc.
- Tên gắn địa danh — đá mang tên một vùng nổi tiếng thường được hiểu là xuất xứ từ vùng đó, trong khi nhiều khi nó chỉ mô tả màu sắc hoặc kiểu vân giống loại của vùng ấy.
- Tên thương mại tự đặt — những cái tên nghe rất kêu, không có trong tài liệu khoáng vật nào. Gặp tên lạ thì hỏi thẳng: tên khoáng vật của nó là gì.
Câu hỏi gỡ được cả ba trường hợp chỉ có một: "Ghi vào hoá đơn giúp tôi tên loại đá và tình trạng xử lý được không?". Người bán hàng thật ghi được; người đang dùng tên cho kêu thì thường đổi sang nói chuyện khác.
Giữ và lau đá sau khi mua
Chăm sai cách làm hỏng cả đá thật lẫn đá đã xử lý, mà hàng xử lý thì hỏng nhanh hơn:
- Lau bằng khăn mềm ẩm rồi lau khô. Không ngâm lâu trong nước, nhất là hàng bơm keo hoặc ép bột.
- Tránh xà phòng mạnh, cồn, nước tẩy — chúng làm bay lớp phủ và có thể làm phai màu nhuộm.
- Tránh nắng gắt kéo dài: nhiều loại đá màu bạc dần dưới tia cực tím, đá nhuộm thì bạc nhanh hơn hẳn.
- Cất riêng từng món, đừng để chung một hộp. Đá cứng làm xước đá mềm, và đó là kiểu hỏng không phục hồi được.
Mua hàng nhuộm có sao không
Không sao cả, nếu biết và trả đúng giá. Nhiều loại đá được xử lý màu từ hàng chục năm nay và vẫn được thị trường chấp nhận. Điều cần tránh là hai chuyện: trả giá hàng không xử lý cho hàng có xử lý, và tin rằng màu sắc đậm hơn thì "linh" hơn — màu là chuyện của thẩm mỹ và của hoá chất, không phải chuyện của công dụng.
Tóm lại
Bốn nhóm hàng, bốn mức giá, và một bộ dấu hiệu nhận ra được bằng mắt thường cộng kính lúp. Hỏi thẳng người bán về xử lý, ghi lại câu trả lời, và trả tiền theo đúng loại được ghi — chừng đó đủ để tránh gần hết các vụ mua hớ trong nhóm hàng này.